Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, günlük yaşamı, öğrenme süreçlerini ve sosyal ilişkileri farklı şekillerde etkileyebilir. Burada bazı çocuklar dikkatlerini sürdürmekte zorluk çekerken bazıları hareketliliklerini düzenleme veya düşünmeden hareket etme konusunda güçlük yaşayabilir. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri ve hiperaktiviteyle ilişkili davranışları anlamak, çocuğun ihtiyaçlarını fark etmek ve uygun desteği değerlendirmek açısından son derece önemlidir. Bu nedenle çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtilerini iyi bir şekilde gözlemlemek bu durumu erken fark etmek, çocuğun ihtiyaçlarını belirlemek için son derece önemlidir.
Dikkatini sürdürmekte veya hareketlerini düzenlemekte zorlanan çocuklar, günlük yaşamda çeşitli güçlüklerle karşılaşabilir. Bir etkinliğe odaklanmak, verilen yönergeleri takip etmek okul ödevlerini tamamlamak yada sırasını beklemek bazı çocuklar için daha fazla çaba gerektirebilir. Çocuklarda dikkat dağınıklığı, ders sırasında anlatılanları takip etme veya başladığı bir işi bitirme konusunda kendini gösterebilir.
Hareketlilik ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler ise uzun süre oturmayı, beklemeyi veya bir davranışın sonucunu düşünerek hareket etmeyi zorlaştırabilir. Tüm bu davranışlar çocuğun isteksiz, tembel veya ilgisiz olduğu anlamına gelmez. Çünkü her çocuğun gelişim özellikleri ve ihtiyaçları hangi durumlarda ortaya çıktığına ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğini anlamaktır.
DEHB belirtileri çocuklarda dikkat eksikliği, hiperaktive ve dürtüsellik alanlarında görülebilir. Bazı çocuklarda dikkatle ilgili güçlükler daha belirgin iken bazılarında hareketlilik ve dürtü kontrolü ön plana çıkabilir. Bu özelliklerin bir arada görüldüğü çocuklarda vardır. İşte bu noktada ailelerin ve öğretmenlerin gözlemleyebileceği örnekler şunlardır;
Verilen görevleri tamamlamakta zorlanma
Yukarıdaki tüm bu davranışlar tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Çocuğun gelişimi, yaşı, içindeki bulunduğu ortam ve davranışların sürekliliği birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuklarda dikkat ve odaklanma güçlüğü, özellikle birden fazla aşamadan oluşan görevlerde fark edilebilir. Çocuk bir işe başlayabilir ancak başka bir uyaranla ilgilenerek başladığı etkinliği yarıda bırakabilir. Ödevlerini tamamlamak, talimatları sırasıyla uygulamak veya okul eşyalarını düzenlemekte zorlayıcı olabilir. Bazı çocuklar ayrıntıları gözden kaçırabilir, verilen bilgileri unutabilir yada dikkat gerektiren çalışmaları erteleyebilir.
Bununla birlikte ilgi duydukları etkinliklere uzun süre odaklanabilmeleri, başka durumlarda dikkat güçlüğü yaşamadıkları anlamına gelmez. Bu tür davranışları değerlendirirken çocuğun görevleri hangi koşullarda daha kolay tamamladığına dikkat etmek yararlıdır. Burada kısa yönergeler ve dikkat dağıtıcı uyaranların azaltılması günlük yaşamı kolaylaştırabilir.
Çocuklarda hiperaktivite belirtileri arasında sürekli hareket etme isteği, oturması beklenen durumlarda ayağa kalkma, çok konuşma veya beklemekte zorlanma bulunabilir. Dürtüsellik ise soruyu tamamlanmadan yanıtlama, başkalarının sözünü kesme yada düşünmeden harekete geçme biçiminde görülebilir.
Bu davranışların her çocukta aynı düzeyde olması beklenmez. Bazı çocuklar hareketliliklerini daha belirgin gösterirken bazıları özellikle sıra bekleme, sabretme ve ayrıca davranışlarını durdurma konusunda zorlanabilir. Çocuğu yalnızca davranışları üzerinden değerlendirmek yerine bu davranışların hangi durumlarda ortaya çıktığını anlamak önemlidir. Bu noktada tutarlı günlük rutinler, açık sınırlar ve hareket etme fırsatları çocuğun ihtiyaçlarına uygun bir ortam oluşturulmasına yardımcı olabilir.
Dikkat eksikliği her zaman hareketlilikle birlikte görülmez. Bazı çocuklar sınıf içinde sessiz kalabilir, kurallara uyabilir ancak anlatılanları takip etmekte, ayrıntıları hatırlamakta veya görevlerini zamanında tamamlamakta zorlanabilir. Bu çocuklar hayal kuruyor gibi görünebilir, yönergelerin bazı bölümlerini kaçırabilir veya başladıkları işleri tamamlamak için yetişkin desteğine ihtiyaç duyabilir.
Hareketli görünmedikleri için yaşadıkları güçlükler aileler yada öğretmenler tarafından daha geç fark edilebilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında sadece hareketlilik düzeyine değil, çocuğun dikkatini sürdürme, planlama ve günlük sorumluluklarını yerine getirme biçiminede bakılmalıdır.
Çocuklarda dikkat dağınıklığı farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Yetersiz uyku, kaygı, stres, öğrenme güçlükleri, çevresel koşullar veya başka gelişimsel durumlar dikkatle ilgili benzer işaretlere yol açabilir. Çocukların dikkat süreleri ve hareketlilik düzeyleri yaşlarına, yaptıkları etkinliğe, gelişimlerine ve içinde bulundukları koşullara göre değişebilir. Bu nedenle tek bir davranıştan hareketle DEHB sonucuna varmak doğru değildir.
DEHB değerlendirmesinde davranışların ne kadar süredir devam ettiği, farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve çocuğun günlük işlevlerini etkileyip etkilemediği dikkate alınır. Bu aşamada tanı, uygun sağlık uzmanının kapsamlı değerlendirmesiyle konulabilir.
Dikkat ve hareketlilikle ilgili güçlükler süreklilik gösteriyor, okul yaşamını, aile ilişkilerini veya arkadaşlıkları belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir. Burada çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı, çocuğun gelişim öyküsünü, belirtilerini ve günlük yaşamını değerlendirerek gerekli incelemeleri planlayabilir. Değerlendirmede aile ve öğretmen gözlemlerinden, gelişim öyküsünden ve uygun değerlendirme araçlarından yararlanılabilir. Buradaki amaç sadece belirtileri tanımlamak değil, çocuğun ihtiyaçlarını anlamak ve uygun destek seçeneklerini belirlemektir.
