Otizmli çocuklarda tuvalet eğitimi sürecinde çocuğun gelişimsel özellikleri, iletişim becerileri ve günlük rutinleri göz önünde bulundurulmalıdır. Çoçuklarda tuvalet eğitimin zamanlaması değişkenlik gösterebilir. Her çocuğun hazır olma durumu özeldir. Bu yüzden otizm tuvalet eğitiminde belli kurallara bağlı olmak zorunlu değildir.
Tuvalet eğitimi, sadece tuvaleti kullanmayı öğrenmekten ibaret değildir. Banyoya gitmek, kıyafetleri düzenlemek, tuvalete oturmak, hijyen ve elleri yıkamak gibi birçok farklı davranışı öğretmektedir. Bu becerileri bir anda vermek yerine aşamalar halinde ilerlemek çocuğun öğrenmesine katkı sağlayabilir.
Otizmde tuvalet eğitimi için belirlenen kesin bir yaş söz konusu değildir. Başlangıçta önemli olan çocuğun gelişimsel durumu ve rutin becerileridir. Çocuğun tuvaleti geldiğinde bunu anlaması, tuvalete oturabilmesi ve kolay adımları gerçekleştirebilmesi süreçte ilerlemeye yardımcı olabilir. Hazır oluş belirtilerinin hepsinin görülmesini beklemek şart değildir. Bazı çocuklar belirli becerileri kazandığında doğru bir destekle bu beceriler geliştirilebilir. Örneğin çocuk tuvalet ihtiyacını kendi söyleyemeyebilir. Ancak beden uyarılarından anlıyor olabilir. Bu yüzden çocuk gözlemlenirse süreç daha iyi takip edilir. Uzmanlar, tuvalet eğitiminden önce çocuğun mevcut tuvalet alışkanlıklarının ve hazır oluş belirtilerinin gözlemlenmesini önerir. Bu yaklaşım, eğitimin çocuğun mevcut becerileri üzerinden planlanmasına yardımcı olur.
Hazırlık belirtileri çocuktan çocuğa değişebilir. Bu işaretlerin tamamının bulunması zorunlu değildir.
Tuvalet eğitimini uygularken süreci kolaylaştıracak bir yol haritası izlenmelidir.
Otizmli çocuğun tuvalet eğitimi başlamadan önce çocuğun gün içindeki tuvalet alışkanlıklarını tanımakta fayda vardır. Hangi saatlerde çiş veya kaka yaptığı, ne kadar süre kuru kaldığı ve tuvalet ihtiyacı öncesinde hangi davranışları gösterdiği not edilebilir. CDC de tuvalet eğitimi sürecinde çocuğun mevcut alışkanlıklarının önceden gözlemlenmesini önerir. . Bu gözlem, çocuğu gereksiz yere tuvalete götürmek yerine daha devamlı bir rutin oluşturmayı kolaylaştırır.
Bazı çocuklar klozetin görüntüsüne, sifon sesine veya banyodaki farklı duyusal uyaranlara karşı hassas olabilir. Bu yüzden ilk aşamada amaç doğrudan tuvaleti kullanmak olmayabilir. Çocuk banyoya kısa sürelerle götürülebilir. Klozetin yanında durmak, kapağı açıp kapatmak veya tuvalete kısa süre oturmak gibi küçük adımlar kullanılabilir. Çocuk, tuvalet ortamını benimsedikçe bir sonraki aşamaya geçilebilir.
Tuvalet kullanmak, sırasıyla yapılması gereken adımlardan oluşur. Bu yüzden otizmli çocuklarda tuvalet eğitimi nasıl verilir sorusunun cevaplarından biri, süreci küçük ve anlaşılır basamaklara ayırmaktır. Örneğin rutin sırası şöyle izlenebilir:
Otizmli çocuklarda tuvalet eğitimi, görsellerle desteklenerek daha akılda kalıcı olabilir. Örneğin tuvalet adımlarını görselleyerek tuvalete asabilirsiniz. Bu, çocuğun sıradaki adımı hatırlamasına yardımcı olabilir. Görsellerde gerçek fotoğraflar, basit çizimler veya çocuğun iletişim kurarken kullandığı işaret vs. kullanılabilir. Görsel rutin her gün benzer sırayla kullanıldığında tuvalet sürecinin daha anlaşılır olmasına katkı sağlayabilir.
Tuvalet eğitiminde çocuğun doğru yaptığı davranışların fark edilmesi önemlidir. “Tuvalete oturdun, süper” gibi kısa ve olumlu ifadeler kullanılabilir. Gerekli görülürse çocuğa uygun bir ödül de olumlu pekiştirme amacıyla kullanılabilir. Bunun çocuğun ilgisini çeken, ölçülü ve tutarlı bir uygulama olması önemlidir. Pekiştirmenin davranışın hemen ardından verilmesi, hangi davranışın desteklendiğinin anlaşılmasını kolaylaştırabilir. Ceza, korkutma, aşağılama veya fiziksel zorlama kullanılmamalıdır.
Çiş ve kaka eğitimi her zaman aynı hızda ilerlemeyebilir. Bazı çocuklar çişini tuvalete yapmayı öğrenirken kaka için bezi veya başka bir alışkanlığı tercih edebilir. Bu durum tek başına eğitimin başarısız olduğu anlamına gelmez. Öncelikle çocuğun kakayla ilgili neden rahatsızlık yaşadığı öğrenilmelidir. Klozet korkusu, yaşanan olumsuzluklar, hassasiyet veya yeni rutine alışamama gibi durumlar sebep olabilir.
Fiziksel rahatsızlıklar da nedenlerden biridir. Kabızlık, sert veya ağrılı dışkılama çocuğun kakasını tutmasına ve tuvalete gitmek istememesini açıklayabilir. Bu davranışlar varsa çocuk doktoru gibi bir sağlık uzammanlarından değerlendirme alınmalıdır. Çünkü tuvalet eğitiminin uygulanmasında fiziksel rahatsızlık engel olabilir.
Görsel destekler; çocuğun sırasıyla ne yapacağını gösterir. Örneğin “banyoya git” görselinden sonra “pantolonu indir” ve “tuvalete otur” görselleri yerleştirilebilir. Ayrıca çocuğun tamamladığı adımlar işaretlenebilir. Böylece hangi adımları gerçekleştirebiliyor veya hangisinde zorlanıyor gözlemlenebilir. Otizmli çocuğa tuvalet eğitimi verilirken görsel desteğin çocuğun iletişim biçimine uygun olması gerekir. Her çocuk aynı görseli veya aynı yöntemi kullanmak zorunda değildir.
Tuvalet eğitiminde çocuğun olumsuz bir durum yaşama ihtimalini azaltmak için bazı davranışlardan kaçınmak gerekebilir. Çünkü yanlış bir yaklaşım, sürecin ters tepki vermesine neden olabilir.
Tuvalet eğitiminin beklenenden uzun sürmesi tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez. Ancak süreç sürekli endişe, ağrı, kabızlık, tuvaleti reddetme veya günlük yaşamı olumsuz biçimde etkileyen sorunlarla ilerliyorsa profesyonel destek alınabilir. Çocuk doktoru, çocuk ve ergen psikiyatristi, klinik psikolog, ergoterapist veya özel eğitim uzmanı çocuğun ihtiyacına göre değerlendirme ve destek sağlayabilir.
WHO, otizmli çocuklar için ihtiyaçlara göre bireyselleştirilmiş bilgi, hizmet, yönlendirme ve pratik desteğin sağlanmasını tavsiye ediyor. Bu yüzden otizmde tuvalet eğitimi sürecinde destek almak, çocuğu başarısız olarak görmek anlamına gelmez. Amaç çocuğun ihtiyaçlarını belirlemek ve günlük yaşam becerisini desteklemektir. Bu süreçte bir uzman desteği veya görüşü almak istiyorsanız bizlere ulaşabilirsiniz.
Otizmli çocuklarda tuvalet eğitimi ne zaman başlamalı?
Kesin bir yaş yoktur. Çocuğun fiziksel, iletişimsel, davranışsal ve duyusal hazırlığı değerlendirilerek başlanabilir.
Otizmli çocuklar tuvalet eğitimi alabilir mi?
Evet. Ancak öğrenme süresi ve ihtiyaç duyulan destek çocuktan çocuğa değişebilir.
Otizmli çocuk tuvalete oturmuyorsa ne yapılmalı?
Öncelikle tuvalet neden oturmuyor gözlemlenmelidir. Duyusal hassasiyet veya korku varsa tolerans küçük adımlarla artırılabilir.
Otizmli çocuk tuvaletini söylemiyorsa nasıl öğretilir?
Tuvalet ihtiyacını yalnızca konuşarak ifade etmesi beklenmemelidir. Görseller, işaretler veya çeşitli iletişim yöntemleri kullanılabilir.
Otizmli çocuklarda tuvalet eğitimi neden zor olabilir?
Duyusal hassasiyetler, iletişim farklılıkları, rutin değişikliklerine direnç, motor beceriler ve kabızlık gibi çeşitli etkenler süreci etkileyebilir.
Otizmli çocuk kakasını tuvalete yapmıyorsa ne yapılmalı?
Çocuğun kaka yaparken ağrı yaşayıp yaşamadığı ve kabızlık olup olmadığı değerlendirilmelidir. Sorun devam ediyorsa sağlık uzmanına başvurulmalıdır.
Otizmli çocuklarda gece tuvalet eğitimi nasıl verilir?
Gece ve gündüz tuvalet becerileri ayrı ilerleyebilir. Öncelikle çocuğun gece kuru kalma durumu gözlemlenmeli ve gece rutini çocuğun ihtiyaçlarına göre düzenlenmelidir.
Tuvalet eğitimi sırasında kabızlık varsa ne yapılmalı?
Kabızlık varsa yalnızca davranışsal eğitimle ilerlemeye çalışmak yerine çocuk doktorundan değerlendirme alınmalıdır. Ağrılı dışkılama tuvalet reddine neden olabilir.
Otizmli çocuğun tuvalet eğitimi uzun sürüyorsa ne yapılmalı?
Program, çocuğun becerilerine göre yeniden değerlendirilebilir. Uzun süren veya günlük yaşamı etkileyen durumlarda uygun sağlık ve gelişim uzmanlarından destek alınabilir.
