Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri, ebeveynlerin günlük yaşamda zorlanabildiği durumlardan biridir. Çocuk yoğun biçimde ağlayabilir, bağırabilir, kendisini yere atabilir veya çevresindeki eşyalara zarar verebilir. Bazı çocuklar ise tam tersine ortamdan uzaklaşabilir ve iletişimi azaltabilir.
Bu tepkiler yalnızca “öfke” olarak değerlendirtizmli Çocuklarda Öfke Nöbetleriilmemelidir. Çocuğun iletişim kurmakta zorlanması, duyusal olarak aşırı uyarılması, rutininde yaşanan değişiklikler veya fiziksel bir rahatsızlık yaşaması davranışın ortaya çıkmasında rol oynayabilir. Bu yüzden otizmde öfke nöbetleri değerlendirilirken davranışın ne zaman ve hangi şartlarda sıklaştığına bakmak önemlidir. Problem davranışların iletişim ve sosyal gelişim gibi farklı gelişim alanlarıyla da ilişkili olabileceği unutulmamalıdır.
Otizmli çocuklarda öfke, her zaman aynı şekilde ortaya çıkmaz. Bazı çocuklar yoğun bir duygusal tepkiyi dışa vururken bazıları geri çekilebilir. Bu yüzden davranışı sadece öfkeyle ilişkilendirmek yetersiz kalabilir.
Otizmli çocuklar zorlandığında şu davranışlar meydana gelebilir:
Her yoğun tepkinin altında aynı neden bulunmayabilir. Örneğin bir çocuk gürültülü bir ortamdan uzaklaşmaya çalışırken başka bir çocuk istediğini ifade edemediği için bunu yansıtabilir. Bu davranışların problem davranış olarak değerlendirilmesinde çocuğun kendisine veya başkasına zarar vermesi, eğitimini olumsuz etkilemesi ya da sosyal iletişimini engellemesi gibi ölçütler dikkate alınmaktadır.
Otizmli çocuklarda öfke krizleri farklı durumların yaşanması ile ortaya çıkabilir. Tek bir tetikleyiciyi bütün çocuklar üzerinde aynı şekilde yorumlamak doğru değildir. Aynı ortam bir çocuk için rahat ve sorunsuz olabilir. Başka bir çocuk için rahatsız edici veya çocuğun zorlanmasına neden olabilir.
Sık karşılaşılabilecek örnek durumlar şunlardır:
Rutin değişikliklerine karşı zorlanmanın öfke krizleriyle bağlantılı olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca uyku sorunlarının da öfke, kendini ısırma veya başkasına vurma gibi problem davranışlarla ilişkisi olabilir. Bu nedenle otizm ve öfke nöbetleri değerlendirilirken yalnızca nöbet sırasında gerçekleşen davranışa bakmak yeterli değildir. Davranıştan önce neler olduğu da dikkate alınmalıdır.
Her çocuk, zorlandığında aynı işaretleri göstermeyebilir. Bazı çocuklarda huzursuzluk ve kaygı artarken bazı çocuklarda iletişim azalabilir. Tekrarlayan davranışlarda değişiklik veya çevreden uzaklaşma da görülebilir.
Örneğin çocuk şu davranışları gösterebilir:
Bu işaretleri “krizi yakalama” yöntemi olarak düşünmek yerine çocuğun artan duygularını anlamanın bir yolu olarak değerlendirmek daha uygundur. Amaç davranışı zorla durdurmak değil, mümkün olduğunca o anı sakince yönetmektir. Örneğin gürültülü bir ortam çocuğu zorluyorsa daha sakin bir alana geçmek, çok sayıda komutlarda bulunmak yerine kısa ve anlaşılır şekilde konuşmak yardımcı olabilir.
Otizmli çocuklarda öfke patlamaları sırasında ilk olarak çocuğun ve çevresindeki kişilerin güvenliğini sağlamak gerekir. Çocuğu susturmaya çalışmak veya davranışı sadece durdurmak amaçlı davranmak ters tepebilir. Bunun yerine ortamın daha güvenli ve sakin hâle getirilmesi önemlidir.
Öfke nöbeti sırasında şunlar uygulanabilir:
Her çocuğun fiziksel temasa verdiği tepki farklı olabilir. Bazı çocuklar temasla rahatlayabilirken bazıları dokunulduğunda daha fazla zorlanabilir. Bu nedenle sarılma veya fiziksel temas otomatik olarak uygulanacak bir yöntem değildir.
Otizmde öfke nöbetleri tamamen ortadan kaldırılabilecek bir davranış gibi düşünülmemelidir. Bunun yerine çocuğun hissettiği duyguları anlamak ve günlük yaşamı daha öngörülebilir hâle getirmek hedeflenebilir.
Aileler; olayları kısa notlarla takip edebilir. Uzmanlar da davranışların işlevini anlamak için davranıştan önceki olayların, davranışın kendisinin ve sonrasında gerçekleşenlerin birlikte incelenmesini tavsiye etmektedir. Örneğin şu adımlarla olayları gözlemleyebilirsiniz:
|
Gözlem |
Not Edebileceğiniz Kısımlar |
|
Olay öncesi |
Öfke nöbetinden hemen önce ne yaşandı? |
|
Ortam |
Ortamda çocuğu rahatsız eden bir uyaran var mı? |
|
İletişim |
Çocuk istediği veya istemediği bir şeyi anlatmaya mı çalışıyor? |
|
Davranış |
Çocuk nöbet sırasında hangi davranışı gösterdi? |
|
Olay sonrası |
Olay sonunda değişen bir durum var mı? |
Bunların kaydedilmesi, tekrar eden örüntüleri fark etmeye yardımcı olabilir. Örneğin davranışların özellikle uyku sonrasında, belirli geçişlerde veya kalabalık ortamlarda ortaya çıktığı görülebilir. Günlük yaşamda rutinleri mümkün olduğunca öngörülebilir tutmak, değişiklikleri önceden haber vermek ve çocuğun iletişim kurabileceği uygun yolları desteklemek yararlı olabilir. Çocuğun zararsız tekrarlayıcı davranışlarına dışarıdan farklı göründüğü için engel olmaya gerek yoktur.
Otizmli çocuklarda saldırgan davranışlar sıklaşıyor, yoğunlaşıyor veya çocuğun günlük yaşamını olumsuz biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir. Özellikle kendine zarar verme, başkasına zarar verme veya eşyalara ciddi zarar verme riski varsa destek almak ertelenmemelidir. Profesyonel değerlendirmede yalnızca davranışın kendisine odaklanılmaz. İletişim becerileri, duyusal özellikler, uyku, fiziksel rahatsızlıklar, günlük rutinler ve çocuğun içinde bulunduğu çevre birlikte ele alınabilir.
Amaç çocuğu “uslandırmak” ya da bütün yoğun tepkileri ortadan kaldırmak değildir. Davranışın altında yatan asıl nedeni anlamak ve çocuğun kendisini daha uygun yollarla ifade edebilmesini desteklemek önemlidir. Erken çocukluk döneminde ailelere eğitimsel destek tavsiye edilmektedir. Ailelerin eğitim sürecine katılması, çocuğun becerilerinin farklı ortamlara aktarılmasını ve aile-uzman iş birliğini destekleyebilir. Çocuğunuz için ciddi anlamda kaygı duyuyorsanız bizlerle iletişime geçebilirsiniz. Aile eşliğinde gerekli değerlendirmeleri yaparak daha sağlıklı sonuçlara ulaşabiliriz.
Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri neden olur?
Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri, iletişim güçlüğü, duyusal zorlanma, rutin değişiklikleri, kaygı veya fiziksel rahatsızlık gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Her çocuk için aynı neden geçerli değildir.
Otizmli çocuk öfke nöbeti geçirirken ne yapılmalı?
Öncelik güvenliği sağlamaktır. Konuşmayı azaltmak, ortamı sakinleştirmek, yoğun uyaranları azaltmak ve çocuğu istemediği fiziksel temasa zorlamamak uygun olabilir.
Otizmli çocuklarda öfke nöbetlerini neler tetikler?
Gürültü, kalabalık, beklenmeyen değişiklikler, rutin bozulması, iletişim güçlüğü, zorlayıcı görevler ve fiziksel rahatsızlıklar olası tetikleyiciler arasındadır.
Meltdown ile öfke nöbeti arasındaki fark nedir?
Meltdown genellikle yoğun duyusal, duygusal veya çevresel baskının ardından ortaya çıkan kontrol edilmesi zor bir tepki olarak açıklanır. Öfke nöbeti ise bir isteğin karşılanmaması gibi belirli bir durumla ilişkili olabilir. Ancak her davranışı bu iki başlıktan biriyle kesin biçimde sınıflandırmak doğru değildir.
Duyusal hassasiyet öfke nöbetine neden olabilir mi?
Evet. Gürültü, ışık, dokunma, koku veya kalabalık gibi uyaranlar bazı çocuklarda yoğun zorlanmaya yol açabilir.
İletişim güçlüğü otizmli çocuklarda öfke davranışlarına yol açabilir mi?
İletişim güçlüğü, çocuğun ihtiyaçlarını veya rahatsızlığını ifade etmesini zorlaştırabilir. Bu durum hayal kırıklığını artırabilir ve bazı çocuklarda problem davranışların ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.
Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri nasıl azaltılabilir?
Tetikleyicileri ve tekrar eden örüntüleri belirlemek, günlük rutini daha öngörülebilir hâle getirmek, iletişim yollarını desteklemek ve çocuğun duyusal ihtiyaçlarını dikkate almak yardımcı olabilir. Amaç nöbetleri tamamen bitirmek değil, çocuğun zorlanmasını azaltacak koşulları oluşturmaktır.
Otizmli çocuklarda saldırgan davranışlar neden görülür?
Saldırgan davranışların altında iletişim güçlüğü, hayal kırıklığı, kaygı, duyusal zorlanma, rutin değişikliği veya fiziksel rahatsızlık gibi farklı etkenler bulunabilir. Davranışın nedeni çocuktan çocuğa değişebilir.
Otizmli çocuklarda öfke nöbeti sırasında konuşmak doğru mudur?
Uzun açıklamalar yapmak veya çocuğu ikna etmeye çalışmak nöbet sırasında yardımcı olmayabilir. Kısa ve anlaşılır ifadeler kullanmak, gereksiz uyaranları azaltmak ve çocuğa alan tanımak daha uygun olabilir.
Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri ne zaman profesyonel destek gerektirir?
Nöbetler çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa, sık tekrarlıyorsa veya kendine ya da başkasına zarar verme riski oluşturuyorsa profesyonel değerlendirme gerekir.
