Çocukların gelişim sürecinde oyun, konuşma, sosyal iletişim ve çevresel etkileşim alanlarında farklılıklar görülebilir. Söz konusu olan bu farklılıklar ebeveynlerde “Acaba otizm mi yoksa yeterince uyaran almamasında mı kaynaklanıyor?’’ sorusunu ön plana taşıyabilir. Özellikle otizm ve uyaran eksikliği farkı araştırılırken tek bir davranış üzerinden sonuca ulaşmak doğru değildir. Çünkü bazı gelişimsel özellikler farklı durumlarda benzer şekilde ortaya çıkabilir.
Otizm, sosyal iletişim ve etkileşim alanında farklılıklar beraber sınırlı ilgi alanları ya da tekrar eden davranışlarla alakalı nörogelişimsel bir durumdur. Bununla beraber otizmle ilişkilendirse de bazı özellikler otizm olmayan çocuklarda da ortaya çıkabilir. Bu yüzden gelişimin bir bütün olarak değerlendirmesi son derece önemlidir.
Çocukların gelişimi birbirinden farklı hızlarda ilerleme gösterebilir. Çocuğun sosyal etkileşime daha az katılması, konuşma gelişiminde gecikme yaşanması, oyun becerilerinin yaşıtlarından daha farklı olması ya da çevresine ilgisinin sınırlı görünmesi ebeveynlerin farklı açıklamaları araştırmasına sebep olabilir.
Özellikle çocuklarda uyaran eksikliği söz konusu olduğunda çocuğun yaş aralığına uygun oyun, konuşma, sosyal etkileşim ve günlük etkileşim deneyimlerinin yeterince desteklenmemesi gelişim alanlarında farklı görünümlere yol açabilir. Ancak bu gibi gözlemler tek başına otizm uyaran eksikliği ayrımı yapmak için yeterli değildir.
Otizm açısından değerlendirme ise sadece göz teması ya da konuşma gibi tek bir özellik üzerinden değil; sosyal iletişim ve etkileşim alanının farklı yönleri ile tekrar eden davranışlar, gelişim öyküsü ve sınırlı ilgi alanlarıyla birlikte ele alınır. Tanı sürecinde ebeveynlerin gözlemleri ve uzmanların çocuğun davranışlarını değerlendirmesi oldukça önemlidir.
Otizm ve uyaran eksikliği farklı, çocuğun tek bir davranışından çok gelişimsel özelliklerinin bütününü üzerinden ele alınmalıdır. Uyaran eksikliği olarak ifade edilen gelişimsel yetersiz etkileşim deneyimleri ile otizm birbirinden farklı kavramlardır. Bunun yanı sıra bazı belirtiler dışarıdan benzer görülebilir.
Sosyal İletişim ve Etkileşimde Görülen Farklılıklar
Çocuğun sosyal iletişiminde ön plana çıkan özellikler değerlendirilirken başkaları ile etkileşim kurma ve sürdürme, jestleri kullanma, ilgi paylaşma, karşılıklı iletişime katılma ve sosyal ipuçlarına verdiği tepkiler gibi birçok unsura bakılır.
Otizmde sosyal iletişim ve etkileşim alanında süreklilik gösteren bazı farklılıklar görülebilir. Örnek vermek gerekirse; karşılıklı iletişim kurmakta zorlanma, duygular ya da ilgiyi paylaşmada farklılık ve jestlerin kullanımında sınırlılık gibi özellikler gözlenebilir.
Bununla beraber çocuğun daha az sosyal deneyim yaşaması ya da çevresiyle kurduğu etkileşimin sınırlı olması da sosyal becerilerin gelişimi üzerinde etkili olabilir. Bu yüzden ‘’sosyal iletişimi sınırlıysa otizmlidir’’ şeklinde kesin bir ayrım yapılması yanlıştır.
Otizm belirtileri çocuklarda dil ve iletişim alanında birbirinden farklı şekillerde kendini gösterebilir. Bazı çocuklarda konuşma gelişimi gecikirken, bazı çocuklara cümle ve kelime kullanımı yaşına uygun görünse bile iletişimin karışıklığı ya da dili sosyal amaçlarla kullanma konusunda farklılıklar bulunabilir.
Uyaranların ve karşılıklı iletişimin sınırlı olduğu gelişim alanlarda da çocuğun konuşma ve iletişim becerilerinde gecikme görülebilir. Dolayısıyla sadece kelime sayısına ya da konuşmaya başlama yaşına bakarak otizm belirtileri işe uyaran eksikliği farklı belirlenemez.
Oyun, çocuğun gelişimini gözlemlemek için en önemli alanlardan biridir. Çocuğun oyuncakları ne şekilde kullandığı, hayali ya da sembolik oyuna katılımı, yetişkinlerde ve diğer çocuklarda oyun sırasında nasıl iletişim kurduğu gelişim hakkında fikir verebilir.
Otizmde oyunun tekrar eden ya da sınırlı şekilde sürdürülmesi, nesnelerin belli kısımlarına yoğunlaşma ya da oyun değişmesine karşı belirgin tepki gibi özellikler görülebilir. Ancak oyun becerilerinde sınırlılık yalnız başına otizm olduğunu göstermez. Çocuğun gelişim düzeyine, yaş aralığına ve deneyimlerine göre değerlendirme yapılması gerekir.
Uyaran eksikliği ve otizm değerlendirirken göz önünde bulundurulması gereken en önemli alanlardan biri de sınırlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlardır. Otizmde aynı ifadeyi ya da hareketi tekrar etme, oyuncaklarla sürekli aynı şekilde oynama, rutin değişikliklerine yoğun tepki verme ya da belli konulara sıradışı düzeyde ilgi gösterme gibi özellikler görülebilir. Duyusal uyaranlar karşı farklı tepkilerde bu duruma eşlik edebilir.
Bunun yanı sıra bu davranışların herhangi bir çocukta zaman zaman görülmesi tek başına otizm anlamına gelmez. Değerlendirme sırasında davranışların sürekliliği, sıklığı, çocuğun günlük hayatına etkisi ve diğer gelişim alanlarıyla birlikte nasıl ortaya çıktığı göz önünde bulundurulur.
Çocukların gelişimini değerlendirilirken yaşına göre beklenen becerilerin yanı sıra bu becerilerin zaman içerisinde ne şekilde değiştiğine bakılması gerekir. Gelişimsel izlem; çocuğun öğrenme, konuşma, oynama, davranış ve hareket alanlarındaki ilerlemesinin takip edilmesini içerir.
Hayır. Konuşma gecikmesi farklı gelişimsel sebeplerle ortaya çıkabilir ve yalnız başına otizm göstergesi olarak kabul edilmemelidir. Değerlendirmede çocuğun dili anlama seviyesi, jestleri kullanma, iletişim kurma isteği, karşılıklı iletişime katılımı ve diğer gelişim alanları da ele alınır.
Göz teması da tek başına değerlendirmede ölçüt kabul edilmemelidir. Çocuğun ilgi paylaşması, adına tepki vermesi, işaret etmesi, karşılıklı etkileşme nasıl katıldığı ve karşıdaki kişinin tepkilerini takip etmesi gibi özelliklerin bütünü önemlidir. CHT de otizm değerlendirmesinde tek bir belirti yerine gelişim öyküsü ve davranışların profesyonel gözlemlenmesinin birlikte ele alındığı belirtilir.
Oyun beerleri çocuğun sosyal katılım, iletişim, taklit ve sorun çözme gibi alanları hakkında gözlem yapılmasına yardımcı olabilir. Ancak oyunun tek başına tanısal bir anlamı yoktur. Çocuğun oyun davranışları diğer gelişim özellikleriyle beraber değerlendirilmelidir.
Ebeveynlerin ilk adımı çocuğu tek bir davranış üzerinden değerlendirmemek olmalıdır. Bunun yerine günlük hayatta gözlenen gelişimsel özellikler düzenli aralıklarla not edilebilir. Örnek vermek gerekirse; çocuğun iletişim kurma şekli, sosyal etkileşimleri, oyun davranışları ve yeni beceriler kazanma süreci takip edilebilir.
Gelişimsel bir farklılıktan şüphelenildiğinde ilgili gelişim ve sağlık uzmanlarından değerlendirme alınmasında fayda vardır. Gelişimsel tarama araçları doğru bir tanı koymaz. Sadece daha ayrıntılı bir ihtiyaç olup olmadığının belirlenmesine yardımcı olur.
Ev ortamında ise çocukla karşılıklı oyun oynamak, günlük etkinliklere birlikte katılmak, konuşmak ve iletişim fırsatlarını artırmak gelişimi destekleyen yaklaşımlar arasında yer alabilir. Aile ve eğitimciyle arasındaki düzenli iletişim ise çocuğun ihtiyaçlarının daha bütünlüklü takip edilmesine yardımcı olur.
Meryem Yerli; çocukların bireysel gelişim ihtiyaçlarına dair özel eğitim ve aile eğitimi çalışmalarıyla ailelerine destek sunar. 0-6 yaş döneminde uyaran eksikliği, otizm ve farklı gelişimsel ihtiyaçlara yönelik erken yoğun müdahale programları ile aile eğitimi çalışmaları hakkında bilgi alınabilir.
Hayır. Uyaran eksikliği olarak bilinen gelişimsel durum ile otizm aynı kavram değildir. Benzer görünen bazı davranış şekilleri bulunabileceği için çocuğun gelişiminin bütünsel olarak değerlendirilmesi gerekir.
Tek bir belirtilere bakılarak anlaşılması mümkün değildir. Sosyal iletişim, oyun, dil, ilgi alanları, davranışlar ve gelişim öyküsü beraber değerlendirilir. Gerekli durumlarda uzman değerlendirilmesine başvurulması gerekir.
Uyaran eksikliğinin otizme sebep olduğu şeklinde bir değerlendirme yapılmamalıdır. Otizmi, nörogelişimsel bir durumdur ve değerlendirmesinde çocuğun gelişim öyküsü ile davranışlarının tamamı dikkate alınır.
Hayır. Konuşma gecikmesinin birbirinden çok farklı sebepleri olabilir. Çocuğun konuşmasını yanı sıra sosyal iletişim, dili anlama, jestler, oyun ve diğer gelişim alanlarının da değerlendirmesi gerekir.
Ebeveynler çocuğun gelişimle alakalı bir endişe fark ettiğinde değerlendirme için beklemek yerine çocuk doktor ya da ilgili uzmanla görülebilir. Gelişimsel izlem ve gerekirse tarama olası ihtiyaçların erken dönemde fark edilmesine yardımcı olabilir.
